Er is sprake van ‘geheim cameratoezicht’ (ook wel verborgen of heimelijk cameratoezicht) als personen er niet van op de hoogte zijn dat ze gefilmd worden en de camera buiten het zicht is geplaatst. En dat is alleen toegestaan op verdenking van een strafrechtelijk feit. Handhaving van de openbare orde valt niet in die categorie. Daarom moesten recreanten die tijdens de paasdagen in de Biesbosch waren vooraf op de hoogte worden gesteld van de drone inzet, die valt onder ‘Mobiel Cameratoezicht’. Daarvoor gelden praktisch dezelfde regels als voor regulier cameratoezicht. Mensen informeren over het mobiele cameratoezicht is dan extra belangrijk, volgens de privacyrichtlijnen. Dit had met bijvoorbeeld bordjes bij de toegangswegen of door aankondiging in de (sociale-)media gemoeten, zo schrijft de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) voor. En dat was niet het geval. 

Alleen de voorzitter van de veiligheidsregio, tevens Burgemeester van Dordrecht, Wouter Kolff heeft op zaterdagmiddag om 13:30 uur een Twitterbericht geplaatst over de surveillance, die toen al even bezig was. Diezelfde voorzitter en burgemeester riep een paar dagen eerder bij een vergadering nog op ‘discreet om te gaan’ met kennisgeving over de inzet. Volgens een woordvoerder van de betreffende veiligheidsregio (Zuid-Holland Zuid) werd de inzet verzwegen omdat het niet zeker was of deze door kon gaan. Defensie zou bij de aanvraag problemen met de inzetbaarheid van de drone hebben gehad. Waarom kennisgeving alsnog uitbleef toen wel zeker was dat de surveillance door kon gaan wordt niet nader toegelicht. 

Ook wordt de exacte locatie van de surveillance niet in het Twitterbericht genoemd. ‘In de regio boven onze natuur- en recreatiegebieden.’ Schrijft hij. De gefilmde personen waren er oftewel hoogstwaarschijnlijk niet van op de hoogte dat ze werden gefilmd. Dat lijkt strijdig met de regelgeving van de Autoriteit Persoonsgegevens. Of dat ook daadwerkelijk strijdig is kan niet worden vastgesteld omdat de juridische grond voor deze politie-defensie constructie bij niemand bekend lijkt te zijn. Zowel het Openbaar Ministerie als de landelijke en regionale politiekorpsen maken vaak gebruik van de constructie zonder precies te weten binnen welk juridisch kader dit valt, blijkt uit reacties van beide instanties. 

En dan is het niet duidelijk te zeggen óf in de Biesbosch wel sprake was van dronesurveillance in het kader van daadwerkelijke openbare orde handhaving. Ten tijden van de surveillance waren immers coronanoodwetten van kracht, die een verbod op samenscholing oplegden. Agenten en BOA’s konden bij overtreding bekeuringen uitdelen die een strafblad tot gevolg hadden. Dat heeft ook een sterk strafrechtelijk karakter. In dat geval had niet de Burgemeester of voorzitter van de veiligheidsregio, maar de officier van justitie toestemming moeten geven én de Autoriteit Persoonsgegevens in moeten lichten. 

Boven de grens bij het Brabantse Achtmaal werd een drone ingezet. Door het tijdelijk sluiten van de normale grensovergangen, wederom een coronamaatregel, zouden drugsmokkelaars teruggrijpen op oude routes, zoals via Achtmaal. De militaire drone kreeg al gauw zicht op twee mannen. Eén in een wit bestelbusje, de ander met twee boodschappentassen vol Hennep. De verdachte verschijnt enkele dagen later voor de rechter in een supersnelrechtzaak. Zijn advocaat, Erik Thomas, pleit voor vrijspraak wegens het ontbreken van een juridische grond voor de inzet. De rechter stelt de zaak uit tot oktober. Te complex om in een snelrechtzitting te behandelen, zo luidt het tijdelijke oordeel. 

Of de inzet boven Achtmaal en de Biesbosch juridisch goed afgedekt was, is de vraag die moet worden gesteld. In beide gevallen is dat voor zowel de politie als het Openbaar Ministerie niet helemaal duidelijk. Voorziet de wetgeving hier eigenlijk wel in? Mag de politie voor dit soort cases gebruikmaken van zware militaire middelen, die een enorme inbreuk op eenieders privacy maakt.

In het dossier van de smokkelzaak zitten haarscherpe foto’s van de verdachten, gemaakt door de Raven. Dat de drone gezichten niet herkenbaar in beeld brengt, zoals voorheen nog aangenomen werd, wordt nu van tafel geveegd. De drone kan gezichten, kentekens en andere persoonsgegevens tegenwoordig moeiteloos haarscherp vastleggen vanuit de lucht. En daar wringt het. Want de wetgeving rond dronesurveillance door overheidsdiensten stamt uit 2016. De basis van die wet baseert zich op drones met veel slechtere camera’s en dus minder privacy risico’s. Oud raven operator Korporaal Rob [wil vanwege nieuwe functie buiten defensie niet met achternaam in de krant] geeft aan dat toen hij de drone in 2016 voor het laatst bestuurde gezichtsherkenning en kentekenregistratie niet mogelijk waren. Inmiddels is dat duidelijk wel zo, weet Luchtmacht Majoor Erwin Brouwers. ‘Als je goed inzoomt kun je iemands poriën nog tellen.’, merkt hij op. De foto’s in het dossier van de drugssmokkel beamen dit.

Zoals vaker met wetgeving over nieuwe technische snufjes blijkt; de ontwikkelingen gaan te snel om het juridisch bij te benen. Denk aan speed pedelecs, hoverboards of zelfs designer drugs. Het wordt gebruikt voordat hier regels voor zijn. Iets wat de handelingsvrijheid van de politie normaal gesproken beperkt. Nu lijkt het hun handelingsvrijheid juist uit te breiden. En daar wordt gretig gebruik van gemaakt. Hoe de constructie met defensie juridisch in elkaar steekt blijft echter alsnog onduidelijk.

Kolonel Jos Brouns, commandant van het JISTARC, het Joint ISTAR Commando waar de defensiedrones grotendeels onder vallen, legt uit dat defensie en politie inderdaad aan andere regels gebonden zijn. De politie is onderhevig aan de Gemeente- en Politiewet, waarin heimelijk cameratoezicht in beginsel wordt verboden. Defensie daarentegen handelt ‘op basis van het operationele mandaat’. De regels voor defensie zijn dus afhankelijk van de situatie. Dat defensie op het moment van de politie inzet onder het gezag van de politie valt, betekent volgens Brouns niet dat defensie ook aan de regels van de politie is gebonden. Het betekent alleen dat de politie op dat moment verantwoordelijk is voor de activiteiten van defensie. 

Korpsen overtreden de wetten dus niet zelf, maar laten defensie dit doen onder hun verantwoordelijkheid. Slim. Maar of het ook rechtmatig is, dat weet niemand. Het is een ‘wazig grijs gebied’ waarin de verhoudingen tussen de betrokken ministeries (defensie & justitie in dit geval) ‘steeds onduidelijker’ worden, reageert strafrechtadvocaat Thomas. Dat de rol van militairen bij overheidstaken ondertussen steeds groter wordt doet haast denken aan een ‘militaire dictatuur’, voegt hij hier aan toe.

Daar komt bij dat de coronanoodwetten in beide gevallen nog van kracht waren. De overheid baseerde zich hierin op de Wet Publieke Gezondheidszorg en de Wet Veiligheidsregio’s. Voor de korte termijn een afdoende oplossing, schrijft oud burgemeester Jozias van Aartsen (Den Haag) hierover in het NRC. Maar de langere termijn vergt volgens hem ‘intelligentere oplossingen en volle democratische legitimatie’. Een brij van niet controleerbare, vaag afgebakende bevoegdheden van nationale en (boven-) lokale overheden doet dat niet, voegt hij daar aan toe. Combineer dit gebrek aan democratische legitimiteit met een onduidelijk juridisch kader en je hebt een zeer twijfelachtige rechtsconstructie waarin persoonsgegevens ongemerkt vrijelijk verzameld worden zonder dat er een haan naar kraait. 

Zo lang het Openbaar Ministerie, het Ministerie van Justitie en Veiligheid én de Politie het juridisch kader voor de defensiedrones niet duidelijk hebben, is de inzet van de drones twijfelachtig. Bij inzet van dit soort ingrijpende middelen tégen de eigen bevolking moet vooraf eerst grondig worden gekeurd of dit wel echt rechtmatig is, voegt Thomas toe. Of de betrokken instanties het beleid bewust zo vaag houden kan nog niet met zekerheid worden gezegd. Vooralsnog doet de drone inzet van de politie hier vooral denken aan het gebruik van een bladblazer om de barbecue sneller aan te krijgen; functioneel is het zeker, maar misschien toch ook wel een tikkeltje overdreven.